Kurier Brzeski

Wystawa przygotowana przez Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu.

Autorzy: Stanisław Bogaczewicz, Sylwia Krzyżanowska, Krzysztof Szwagrzyk, Wojciech Trębacz

Radkiewicz

Sierow

Aparat bezpieczeństwa w Polsce

1944–1956

Resort Bezpieczeństwa Publicznego znalazł się w składzie PKWN utworzonego na mocy dekretu KRN z 21 lipca 1944 r. Najważniejsze dla powstającego organu decyzje, nie mającego odpowiednika w instytucjach II RP, zapadły w pierwszym roku jej istnienia, w okresie od lipca 1944 r. do września 1945 r. Mimo dokonywanych wielokrotnych modyfikacji ukształtowana wówczas struktura w zasadzie przetrwała do 1954 r. i mającego wówczas miejsce podziału MBP na Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Komitet d/s Bezpieczeństwa Publicznego.

Decydujące znaczenie dla ukształtowania metod pracy aparatu bezpieczeństwa mieli Rosjanie, zajmujący wysokie stanowiska służbowe lub doradcze na różnych szczeblach resortu, poczynając od Ministra BP po Kierowników/Szefów PUBP. Zwani byli sowietnikami. Doradcy z jednej strony kontrolowali poczynania funkcjonariuszy polskich, z drugiej kształtowali formy jego działalności, nadawali im kształt. Pierwszym doradcą sowieckim przy ministrze Bezpieczeństwa Publicznego był Iwan Sierow, uważany za twórcę polskiej bezpieki.

Do zmian organizacyjnych połowy lat pięćdziesiątych Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego podlegało szereg formacji: Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego, Milicja Obywatelska, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Wojska Ochrony Pogranicza, Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej, Straż Przemysłowa, Służba Więzienna. W 1953 r. siły MBP liczyły łącznie ponad 321 tys. osób; z tego: UB – 33 200, MO – 47 500, KBW – 41 000, WOP – 32 300, Straż Przemysłowa – 32 200, ORMO – 125 000, straż więzienna – 10 000.

Najważniejszym organem MBP był, stanowiący jego rdzeń i będący zarazem przedmiotem niniejszego opracowania, aparat bezpieczeństwa, zwany w skrócie „UB” lub „bezpieką”. W listopadzie 1944 r. liczył on ok. 2500 funkcjonariuszy, w końcu 1945 r. ok. 24 tys., w 1953 już ponad 33 tys. Znawcy problemu szacują, że „(…) na 1 funkcjonariusza przypadało ok. 1.300 obywateli (..) w resortowych kartotekach „elementu podejrzanego” znajdowało się 5,2 mln nazwisk, tzn. ok. 1/3 dorosłych Polaków. W 1955 r. liczba agentów, tajnych informatorów i rezydentów Kd/sBP wynosiła 72,956 osób, z czego 864 agentów, 67.648 informatorów i 4.444 rezydentów”.

Po kilku latach kształtowania się aparatu bezpieczeństwa powstała struktura o ściśle pionowej zależności składająca się z: MBP (centrali), Wojewódzkich Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego, Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego, a na niektórych terenach w latach 1944-1945 również Gminnych Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego, Referatów Ochrony (RO), Referatów Wojskowych (RW). Z chwilą powstania Kd/sBP powstały Delegatury ds.BP.

W szczytowym, przypadającym na rok 1953, okresie rozwoju liczebnego i organizacyjnego MBP na terenie całego kraju oprócz rozbudowanej centrali w Warszawie funkcjonowało: 17. Wojewódzkich, 2. Miejskie Urzędy BP na prawach wojewódzkich, 14 Miejskich UBP (MUBP), 10 UBP na miasto i powiat, 265 Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego, 1 UBP na Nową Hutę i placówki UBP na m.stoł. Warszawę: UBP Wawer i UBP Włochy.

Aparat bezpieczeństwa stosował typowe dla służb specjalnych państw totalitarnych metody działalności. Funkcjonariusze operacyjni i śledczy na skalę masową stosowali między innymi: rozmowy prewencyjne, zatrzymania i aresztowania, pobicia, brutalne śledztwa, inwigilację osób, korespondencji, lokali, ale także porwania i uprowadzenia, mordy polityczne, egzekucje w więzieniach i aresztach.

Badane od kilkunastu lat w szerokim zakresie skutki prowadzonych przez UB działań operacyjno – śledczych odsłaniają kolejne obszary aktywności wszechobecnego aparatu. „Obiektami” działalności operacyjnej funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa byli autentyczni lub wyimaginowani przeciwnicy instalowanej od 1944 r. w Polsce władzy komunistycznej. Zarówno ci instytucjonalni, jak i personalni, związani rodzinnie lub środowiskowo ze strukturami Polskiego Państwa Podziemnego, tradycją lub instytucjami II Rzeczpospolitej, czy Kościołem. „Wrogiem ludu” (de facto wrogiem partii) była ponadto każda osoba, niezależnie od wieku, płci, pochodzenia, czy narodowości, nie uznająca władzy PPR/PZPR, nie godząca się z narzuconym systemem, niezadowolona z poczynania władz lub je krytykująca, nie potrafiąca sprostać stawianym przez partię zadaniom (np. dostawy obowiązkowe), itp.

Z czasem, w znacznie mniejszej jednak skali, stworzony system bezprawia i terroru dotknął również ludzi go tworzących i bezgranicznie mu oddanych. Za kratami znaleźli się m.in. Władysław Gomułka, Michał Rola–Żymierski (do 1949 r. Minister Obrony Narodowej) i inni.

9 grudnia 1954 r. w miejsce MBP miejsce powołano dwa odrębne resorty: Komitet d/s Bezpieczeństwa Publicznego i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Istniejący zaledwie dwa lata Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego rozwiązano 28 listopada 1956 r. Jego kompetencje zostały przejęte przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Na bazie kadr i struktur Urzędu Bezpieczeństwa powstała zamaskowana przed społeczeństwem w Komendach Wojewódzkich Milicji Obywatelskiej Służba Bezpieczeństwa (w powiatach Referaty SB), spełniająca przez następne ponad trzydzieści lat rolę tajnej policji politycznej w Polsce.

W latach 1944–1956, w wyniku zastosowanego terroru rozbito (przy współpracy sowieckiej) zbrojne i polityczne podziemie niepodległościowe, zdławiono legalną opozycję polityczną, wyniszczono elity II RP, uderzono w Kościół katolicki i polską wieś.

W oparciu o niezwykle represyjne ustawodawstwo skazano na karę śmierci i w większości stracono ok. 5 tys. ludzi. Na wzór sowiecki stworzono „gułag” liczący w 1954 r. 179 obiektów więziennych, w tym 51 więzień centralnych, 85 więzień karno–śledczych, 2 zakłady dla młodocianych, 2 kolonie rolne i 39 Ośrodków Pracy Więźniów, przez który przeszło ponad milion osób, a zjawisko to nasiliło się w latach pięćdziesiątych. Tylko w 1951 r. więziono bowiem 110.000 osób, w tym 14.000 więźniów tzw. antypaństwowych. W 1953 r. liczby te wynosiły odpowiednio 162.000 i 9.000. Nawet w opinii osób pełniących kierownicze stanowiska w służbie więziennej: „Polska była jednym wielkim więzieniem.”

Równie tragiczny bilans dwunastu powojennych lat sprawowania przez komunistów władzy w Polsce nie byłby możliwy bez istnienia rozbudowanego, podporządkowanego PPR/PZPR, powiązanego ze służbami specjalnymi ZSRS aparatu bezpieczeństwa, działającego na krawędzi, a także poza nią, nawet ówczesnego prawa.

BRZEG

Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

w Brzegu

Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Brzegu zorganizowano w drugiej połowie kwietnia 1945 r. W zbiorach archiwalnych brak danych o nazwisku pierwszego szefa UB w Brzegu, zwolnionego ze stanowiska 8 VI 1945 r. Stanowisko po nim objął por. Czesław Jurek. W październiku 1945 r. stan osobowy PUBP w Brzegu wynosił 55 pracowników.

Siedziba UB w Brzegu znajdowała się w budynku przy ul. Robotniczej (obecnie siedziba Komendy Policji)

Wojciech Trębacz